Chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt: Quy định và cách kiểm soát

hang hoa dich vu duoi 20 trieu dong phai co chung tu thanh toan khong dung tien mat

Chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt là bằng chứng cho thấy khoản thanh toán đã được thực hiện qua hình thức không dùng tiền mặt. Một lệnh chuyển tiền chưa được ngân hàng thực hiện, mã QR của người bán hay hóa đơn mua hàng riêng lẻ chưa đủ để chứng minh doanh nghiệp đã thanh toán.

Để kiểm tra hồ sơ, kế toán cần nối được ba phần: giao dịch mua hàng, khoản thanh toán thực tế và căn cứ xử lý các trường hợp đặc thù. Với nhân viên trả hộ, bù trừ công nợ hoặc mua trả chậm, mỗi trường hợp còn cần chứng từ và mốc kiểm tra riêng theo quy định khấu trừ thuế GTGT hiện hành.

Chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt chứng minh điều gì?

Chứng từ cần giúp truy vết việc thanh toán đã xảy ra: ai trả, ai nhận, bao nhiêu tiền, vào ngày nào và cho khoản mua nào. Điều 26 Nghị định 181/2025/NĐ-CP dẫn chiếu quy định về thanh toán không dùng tiền mặt tại Nghị định 52/2024/NĐ-CP; riêng chứng từ bên mua nộp tiền mặt vào tài khoản bên bán không được tính là chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt cho điều kiện này.

Hóa đơn thể hiện giao dịch bán hàng và số thuế; chứng từ thanh toán thể hiện khoản tiền đã trả. Vì vậy, có hóa đơn không đồng nghĩa đã thanh toán, và có chuyển khoản không tự làm một hóa đơn sai trở thành hợp lệ. Có thể đối chiếu thêm vai trò của hóa đơn đầu vào khi lập bộ hồ sơ.

Minh họa chứng từ ủy nhiệm chi trong hồ sơ thanh toán
Ủy nhiệm chi cần được đối chiếu với trạng thái thực hiện và dữ liệu thanh toán của ngân hàng.

Ví dụ, doanh nghiệp có hóa đơn 6,6 triệu đồng và bản in ủy nhiệm chi. Nếu lệnh đang chờ duyệt hoặc bị từ chối, bộ hồ sơ vẫn thiếu bằng chứng khoản tiền đã được thanh toán. Nếu lệnh đã thực hiện, kế toán tiếp tục đối chiếu người thụ hưởng, số tiền, ngày và hóa đơn liên quan; không chỉ kiểm tra tên biểu mẫu.

Mỗi hình thức thanh toán cần lưu những bằng chứng nào?

Chọn chứng từ theo giao dịch thực tế và trạng thái đã thực hiện, không theo một danh sách tên giấy tờ áp dụng máy móc. Bảng dưới đây là cách tổ chức hồ sơ kiểm tra; không phải mọi tài liệu trong bảng đều là biểu mẫu pháp luật bắt buộc cho mọi tình huống.

Hình thức Bằng chứng nên lưu Điểm không được bỏ qua
Chuyển khoản ngân hàng Chứng từ giao dịch đã thực hiện, báo nợ hoặc sao kê có giao dịch; tham chiếu hóa đơn/hợp đồng Lệnh đang chờ không phải đã trả; đối chiếu đúng người thụ hưởng và số tiền
Thẻ thanh toán/thẻ tín dụng Dữ liệu giao dịch thẻ, sao kê hoặc xác nhận của đơn vị cung ứng và hóa đơn mua hàng Biên nhận POS cần nối với người chi và giao dịch; thẻ cá nhân của nhân viên cần thêm chuỗi hồ sơ trả hộ
Chuyển khoản qua QR Xác nhận giao dịch thành công và dữ liệu tài khoản/số tiền/ngày giao dịch Ảnh mã QR chỉ chứa thông tin khởi tạo; không chứng minh đã thanh toán
Ví điện tử/cổng thanh toán Lịch sử hoặc xác nhận giao dịch của đơn vị cung ứng, người trả/nhận và tài liệu nối với khoản mua Kiểm tra phương thức thực tế, đơn vị cung ứng và người nhận; không mặc định mọi ảnh chụp màn hình là đủ
Bù trừ công nợ Hợp đồng quy định phương thức, biên bản đối chiếu/xác nhận; hồ sơ bổ sung theo từng dạng bù trừ Đây là trường hợp đặc thù; không thay toàn bộ hồ sơ bằng một dòng ghi sổ
Thanh toán qua bên thứ ba Hợp đồng bằng văn bản quy định ủy quyền/chỉ định và chứng từ không dùng tiền mặt Kiểm tra tư cách bên thứ ba và mối liên hệ của khoản thanh toán với giao dịch mua

Khi nào hồ sơ khấu trừ GTGT cần chứng từ không dùng tiền mặt?

Điều 26 đặt điều kiện đối với hàng hóa, dịch vụ mua vào, gồm hàng nhập khẩu, từ 5 triệu đồng trở lên theo giá đã bao gồm thuế GTGT. Đây là điều kiện của hồ sơ khấu trừ GTGT; không có nghĩa pháp luật cấm dùng tiền mặt cho mọi khoản chi. Hóa đơn, mục đích sử dụng và các điều kiện khấu trừ khác vẫn phải được kiểm tra riêng.

Hàng hóa, dịch vụ mua từng lần theo hóa đơn dưới 5 triệu đồng có trường hợp không cần chứng từ này. Tuy nhiên, nếu mua nhiều lần của cùng một người nộp thuế trong cùng một ngày, tổng giá trị từ 5 triệu đồng trở lên, chỉ được khấu trừ khi có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt. Khoản 2 điểm h còn quy định trường hợp nhập khẩu từng lần dưới 5 triệu và quà biếu, quà tặng, hàng mẫu từ nước ngoài không phải trả tiền.

Ví dụ minh họa: trong một ngày, công ty mua của cùng nhà cung cấp hai lần, giá gồm VAT lần lượt4,4 triệu và2,2 triệu đồng. Tổng6,6 triệu đồng vượt ngưỡng dù mỗi hóa đơn riêng dưới 5 triệu. Kế toán cần nhận diện tổng theo người nộp thuế/ngày và lưu bằng chứng thanh toán phù hợp. Với quyết định phương thức thanh toán và phạm vi ngưỡng, xem bài hóa đơn từ 5 triệu có phải chuyển khoản không.

Nhân viên trả hộ, bù trừ hoặc chuyển cho bên thứ ba cần bổ sung gì?

Những trường hợp này có thể được xem xét theo Điều 26 nhưng phải đủ điều kiện riêng. Một bộ hồ sơ đủ cho doanh nghiệp tự chuyển khoản chưa chắc đủ cho nhân viên chi hộ hoặc bù trừ; cần thể hiện rõ lý do người trả/người nhận khác với bên mua/bên bán.

Nhân viên trả hộ cần chứng minh cả thanh toán và hoàn trả

Khoản 2 điểm i áp dụng khi hàng hóa, dịch vụ phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh chịu thuế GTGT được ủy quyền cho người lao động thanh toán không dùng tiền mặt theo quy chế tài chính hoặc quy chế nội bộ, sau đó doanh nghiệp thanh toán lại cho người lao động bằng hình thức không dùng tiền mặt. Không nên rút điều kiện này thành “dùng thẻ cá nhân vẫn được khấu trừ”.

  • Quy chế tài chính/nội bộ và căn cứ ủy quyền cho người lao động phù hợp khoản chi.
  • Hóa đơn cùng hồ sơ chứng minh mục đích mua phục vụ hoạt động chịu VAT.
  • Chứng từ nhân viên thanh toán không dùng tiền mặt cho khoản mua.
  • Đề nghị quyết toán/hoàn trả và chứng từ doanh nghiệp hoàn trả không dùng tiền mặt cho nhân viên.
  • Mã hồ sơ nối các tài liệu, số tiền đã chi, phần được duyệt và phần đã hoàn trả.

Ví dụ, nhân viên mua vật tư bằng thẻ cá nhân rồi công ty hoàn trả tiền mặt thì không đáp ứng chuỗi thanh toán tại điểm i chỉ nhờ có sao kê thẻ. Kế toán phải kiểm tra cả hai chặng. Giấy đề nghị thanh toán công tác phí giúp tổ chức quy trình nội bộ, nhưng không thay chứng từ thanh toán hoặc điều kiện ủy quyền.

Bù trừ công nợ phải truy vết được căn cứ và xác nhận

Với bù trừ giá trị mua vào và bán ra hoặc vay mượn hàng, phương thức phải được quy định cụ thể trong hợp đồng và có biên bản đối chiếu, xác nhận giữa hai bên. Bù trừ qua bên thứ ba cần biên bản ba bên. Bù trừ liên quan vay, mượn tiền có yêu cầu hợp đồng vay/mượn bằng văn bản lập trước đó và chứng từ chuyển tiền của khoản vay theo điểm b.

Sau bù trừ, nếu phần còn lại thanh toán bằng tiền từ 5 triệu đồng trở lên thì phần đó cần chứng từ không dùng tiền mặt theo điểm đ. Hồ sơ nên tách số tiền bù trừ, số còn phải trả và chứng từ thanh toán phần còn lại; không ghi một trạng thái “đã trả hết” khi chỉ mới ký biên bản.

Thanh toán cho bên thứ ba cần đúng thỏa thuận bằng văn bản

Điểm c yêu cầu việc thanh toán theo ủy quyền hoặc thanh toán cho bên thứ ba do người bán chỉ định được quy định cụ thể trong hợp đồng bằng văn bản; bên thứ ba phải là tổ chức hoặc thể nhân hoạt động theo pháp luật. Kế toán lưu thỏa thuận cùng chứng từ thanh toán, kiểm tra người nhận thực tế và giá trị phân bổ cho giao dịch. Một email đổi tài khoản hoặc ảnh chụp tin nhắn riêng lẻ không nên được mặc định thay toàn bộ căn cứ này.

Mua trả chậm, trả góp phải theo dõi chứng từ vào thời điểm nào?

Theo sửa đổi tại Điều 4 Nghị định 144/2026/NĐ-CP, chưa đến hạn thanh toán có thể khấu trừ theo điều kiện của quy định; đến hạn mà thiếu chứng từ thì phải điều chỉnh giảm phần tương ứng. Khi sau đó có chứng từ không dùng tiền mặt, được kê khai khấu trừ phần tương ứng vào kỳ có chứng từ.

Hồ sơ cho hàng hóa, dịch vụ mua trả chậm/trả góp từ 5 triệu đồng trở lên cần hợp đồng bằng văn bản, hóa đơn GTGT và chứng từ thanh toán. Trường hợp chưa có chứng từ do chưa đến hạn theo hợp đồng/phụ lục thì vẫn được khấu trừ theo điểm g. Đến hạn mà không có chứng từ phải điều chỉnh giảm thuế đầu vào được khấu trừ của phần chưa có bằng chứng vào kỳ phát sinh nghĩa vụ thanh toán.

Kế toán nên theo dõi từng hạn trả, giá trị đến hạn, giá trị đã thanh toán có bằng chứng, phần còn thiếu và kỳ đã điều chỉnh. Chia giá trị mua thành nhiều đợt trả dưới 5 triệu không phải căn cứ tự động bỏ điều kiện chứng từ. Việc kiểm tra bắt đầu từ giá trị hàng hóa/dịch vụ mua và hợp đồng, không chỉ nhìn từng lần chuyển tiền.

Ví dụ minh họa: một giao dịch mua trả góp 12 triệu đồng có ba mốc thanh toán. Kế toán theo dõi hồ sơ của toàn giao dịch và các khoản đến hạn; nếu một phần đến hạn thiếu chứng từ thì xác định phần thuế tương ứng cần điều chỉnh, thay vì đánh dấu cả hóa đơn đủ điều kiện chỉ vì đã có chứng từ của đợt đầu.

Xem Điều 4 và Điều 6 Nghị định 144/2026/NĐ-CP để đối chiếu nội dung và hiệu lực sửa đổi. Không dùng hướng dẫn trước 20/6/2026 để bỏ qua quyền kê khai lại khi đã có chứng từ theo quy định mới.

Kiểm soát hồ sơ từ đề nghị chi đến chứng từ đã xác minh

Mỗi khoản chi cần một mã hồ sơ và người chịu trách nhiệm thu thập bằng chứng. Chỉ trạng thái ngân hàng “thành công” chưa giải quyết việc thanh toán cho hóa đơn nào; chỉ trạng thái đề nghị “đã duyệt” chưa chứng minh đã trả tiền.

  1. Khóa căn cứ mua và người nhận: xác định hóa đơn, hợp đồng, thông tin bên bán, tài khoản thụ hưởng và điều kiện thanh toán; xử lý khác biệt trước khi chi.
  2. Kiểm tra hàng/dịch vụ và phê duyệt: đối chiếu hóa đơn với đơn đặt hàng, chứng từ nhận hàng hoặc nghiệm thu khi giao dịch cần các tài liệu này. Ghi người duyệt và giá trị được duyệt.
  3. Thực hiện và nhận bằng chứng: lưu dữ liệu giao dịch đã thực hiện; phân biệt đang chờ, thất bại, hoàn trả và thành công. Không đóng hồ sơ ở bước lập lệnh.
  4. Nối chứng từ với hóa đơn: ghi số tiền phân bổ, các đợt trả, bù trừ hoặc trả hộ; bổ sung hồ sơ đặc thù và phần còn thiếu.
  5. Theo dõi hạn và khóa hồ sơ kiểm tra: người phụ trách xử lý ngoại lệ, ghi thời hạn bổ sung, kỳ điều chỉnh thuế khi cần; giữ phiên bản tài liệu và lịch sử xử lý.
Minh họa kiểm tra chứng từ trong quy trình mua hàng và xử lý hóa đơn
Kiểm tra hóa đơn và chứng từ mua hàng là bước trước thanh toán. Đối khớp Hóa đơn–PO–GR không thay bằng chứng khoản tiền đã được thanh toán.

Để tránh mất dấu khi một lần chuyển trả nhiều hóa đơn, lập bảng nối gồm: mã giao dịch, ngày, người trả/nhận, số hóa đơn, giá trị phân bổ và số còn phải trả. Ngược lại, một hóa đơn trả nhiều đợt phải có đủ các dòng thanh toán liên quan. Tổng phân bổ không được vượt khoản thực trả; khoản hoàn tiền cần được đối chiếu lại, không giữ nguyên trạng thái cũ.

  • Người nhận khác người bán: kiểm tra căn cứ chỉ định/ủy quyền, chuyển ngoại lệ cho người có thẩm quyền.
  • Nội dung chuyển tiền thiếu số hóa đơn: bổ sung bảng phân bổ và tài liệu liên hệ, không sửa dữ liệu gốc của ngân hàng.
  • Chỉ có ảnh chụp: lấy dữ liệu/xác nhận từ nguồn phát hành khi cần, đối chiếu trạng thái và thông tin giao dịch.
  • Thiếu chứng từ khi đến hạn: đưa vào danh sách cần xử lý, không tự ghi hồ sơ “đủ điều kiện”.

Phần mềm quản trị chi phí hỗ trợ gom đề nghị và tài liệu, nhưng quyết định thuế vẫn cần hồ sơ giao dịch thực tế và quy định áp dụng. Kết quả kiểm tra nội bộ nên thể hiện phần nào đã xác minh, phần nào còn thiếu và ai đang xử lý.

Câu hỏi thường gặp khi kiểm tra chứng từ thanh toán

Ủy nhiệm chi có luôn đủ để khấu trừ GTGT không?

Không. Cần kiểm tra lệnh đã được thực hiện, đúng giao dịch và đủ các điều kiện khấu trừ liên quan. Bản lệnh chờ duyệt không chứng minh đã thanh toán.

Mã QR hoặc biên nhận POS có thay sao kê được không?

Không có câu trả lời chung cho mọi giao dịch. Mã QR chưa phải bằng chứng đã trả; biên nhận POS cần được đối chiếu với dữ liệu giao dịch, người thanh toán và hóa đơn. Chọn hồ sơ theo hình thức thực tế và điều kiện pháp lý của khoản mua.

Nộp tiền mặt vào tài khoản người bán có được tính là không dùng tiền mặt không?

Không cho điều kiện chứng từ tại khoản 1 Điều 26. Quy định loại trừ chứng từ bên mua nộp tiền mặt vào tài khoản bên bán.

Lưu trên phần mềm có làm hồ sơ tự động hợp lệ không?

Không. Lưu trữ giúp truy xuất, nhưng không thay giao dịch đã thực hiện, hóa đơn hợp lệ hoặc hồ sơ ủy quyền/bù trừ. Kế toán vẫn kiểm tra căn cứ và điều kiện áp dụng.

Khi đề nghị chi và chứng từ nhân viên nằm ở nhiều nơi, doanh nghiệp cần thống nhất luồng phê duyệt và lưu hồ sơ. Bizzi Expense hỗ trợ quản lý đề nghị chi phí, phê duyệt và lưu vết xử lý. Doanh nghiệp cần kiểm tra cấu hình phù hợp quy trình của mình; phần mềm không thay bằng chứng thanh toán và điều kiện khấu trừ thuế.

Lên đầu trang