Giá trị doanh nghiệp là gì? Phân biệt EV và vốn chủ sở hữu

Giá trị doanh nghiệp: hiểu đúng trước khi định giá, logo Bizzi

Giá trị doanh nghiệp là giá trị kinh tế được ước tính của doanh nghiệp hoặc phần vốn sở hữu tại một thời điểm, theo một mục đích và các giả định cụ thể. Để hiểu con số này, cần biết đang tính giá trị hoạt động kinh doanh hay phần thuộc về cổ đông. Tổng tài sản, vốn điều lệ, doanh thu và giá bán mong muốn đều chưa đủ để thay thế kết quả định giá.

Giá trị doanh nghiệp là gì và con số đó nói lên điều gì?

Giá trị doanh nghiệp trả lời câu hỏi: với tài sản, khả năng tạo thu nhập và rủi ro đang có, doanh nghiệp được đánh giá đáng giá bao nhiêu tại ngày xác định? Định giá là quá trình đi từ dữ liệu và giả định đến một kết quả có thể giải thích được. Con số chỉ có ý nghĩa khi người đọc biết phạm vi, cơ sở và thời điểm của nó.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp có nhà xưởng lớn nhưng nhiều thiết bị không còn sử dụng sẽ được xem xét khác với doanh nghiệp ít tài sản hữu hình nhưng có hợp đồng khách hàng ổn định. Quy mô tài sản là một phần thông tin; khả năng tạo lợi ích kinh tế từ những tài sản đó mới giúp giải thích kết quả.

Trong tài chính, enterprise value (EV) thường được dùng để phân tích giá trị hoạt động kinh doanh đối với các bên cung cấp vốn. Equity value là giá trị vốn chủ sở hữu theo định giá. Khi đọc báo cáo hoặc đề nghị giao dịch, hãy xác nhận người lập đang dùng đại lượng nào thay vì mặc nhiên coi mọi con số “giá trị công ty” là cùng một thứ.

Ba câu cần hỏi trước: Định giá toàn bộ doanh nghiệp hay một phần vốn? Kết quả tại ngày nào? Doanh nghiệp được giả định tiếp tục hoạt động hay thanh lý? Một mức giá trị thiếu các thông tin này rất khó dùng để so sánh hoặc thương lượng.

“Giá trị cốt lõi” như trung thực, trách nhiệm và hợp tác nói về văn hóa tổ chức. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh, nhưng không phải một con số định giá tài chính để cộng trực tiếp vào giá trị doanh nghiệp.

Các bộ phận của doanh nghiệp cùng đóng góp vào hoạt động kinh doanh
Giá trị cần được xem xét trên toàn bộ hoạt động, thay vì cộng riêng các mô tả về từng bộ phận.

Phân biệt giá trị doanh nghiệp, vốn chủ sở hữu và giá giao dịch

Giá trị hoạt động và giá trị phần vốn cổ đông có liên hệ, nhưng khác nhau do nợ vay, tiền và các quyền lợi liên quan. Giá giao dịch lại là kết quả thỏa thuận thực tế. Tách ba lớp này giúp tránh lấy một mức định giá để trả lời sai câu hỏi.

Đại lượng Ý nghĩa Điều cần kiểm tra
Giá trị hoạt động kinh doanh / EV trong mô hình đang dùng Giá trị gắn với hoạt động cho các bên cung cấp vốn Phạm vi tiền, tài sản ngoài hoạt động và các điều chỉnh của mô hình
Giá trị vốn chủ sở hữu theo định giá Phần giá trị thuộc về chủ sở hữu sau khi xử lý các nghĩa vụ và quyền lợi liên quan Nợ vay, cổ phần ưu đãi, lợi ích không kiểm soát hoặc khoản điều chỉnh khác nếu có
Vốn chủ sở hữu trên sổ kế toán Chênh lệch tài sản và nợ phải trả được ghi nhận theo cơ sở kế toán Giá trị ghi sổ có thể khác giá trị theo định giá
Vốn hóa thị trường Giá cổ phiếu thị trường nhân số cổ phiếu tương ứng Đây là đại lượng ở cấp vốn cổ phần, không tự bao gồm nợ vay
Giá giao dịch Mức giá các bên thực sự thỏa thuận cho phạm vi chuyển nhượng Tỷ lệ sở hữu, quyền kiểm soát, điều kiện thanh toán và các cam kết

Vốn điều lệ phản ánh một thông tin về vốn theo hồ sơ pháp lý, không tự cho biết công ty có thể bán được bao nhiêu. Doanh thu cũng không phải giá trị doanh nghiệp: hai công ty cùng doanh thu có thể khác đáng kể về biên lợi nhuận, nhu cầu đầu tư và khả năng thu tiền.

Khi chuyển nhượng một phần vốn, không nên chỉ lấy giá trị toàn bộ vốn chủ nhân với tỷ lệ sở hữu rồi coi đó là giá chốt. Quyền của phần vốn, hạn chế chuyển nhượng và các điều kiện cụ thể còn cần được xem xét. Báo cáo định giá là cơ sở trao đổi; nó không bảo đảm bên mua sẽ chấp nhận đúng mức giá đó.

Ví dụ từ giá trị hoạt động 100 tỷ đồng đến vốn chủ sở hữu 85 tỷ đồng

Giả sử giá trị hoạt động kinh doanh của Công ty A được ước tính là 100 tỷ đồng. Công ty có 10 tỷ đồng tiền dư thừa chưa được phản ánh trong giá trị hoạt động 100 tỷ đồng và 25 tỷ đồng nợ vay. Nếu chỉ có cổ phần thường và không có nghĩa vụ, quyền lợi hay điều chỉnh khác, giá trị vốn chủ sở hữu là:

100 + 10 − 25 = 85 tỷ đồng.
Giá trị hoạt động + tiền dư thừa chưa tính trong hoạt động − nợ vay = giá trị vốn chủ sở hữu theo giả định của ví dụ.

Ví dụ giá trị hoạt động 100 cộng tiền dư thừa 10 trừ nợ vay 25 bằng giá trị vốn chủ sở hữu 85 tỷ đồng
Minh họa giả định, đơn vị tỷ đồng. Chỉ có cổ phần thường, không có quyền lợi hoặc nghĩa vụ điều chỉnh khác; tiền 10 tỷ là phần dư thừa chưa nằm trong giá trị hoạt động. Kết quả 85 tỷ là giá trị vốn chủ sở hữu theo định giá, không phải số dư vốn chủ sở hữu trên sổ kế toán.

Không cộng mọi số dư tiền vào mô hình một cách máy móc. Cần xác định khoản nào đã phục vụ hoạt động hoặc đã được phản ánh trong dòng tiền, khoản nào thực sự tách riêng. Nếu một tài sản và lợi ích kinh tế của nó đã được tính trong hoạt động, cộng lại giá trị tài sản đó có thể gây đếm trùng.

Tương tự, không trừ toàn bộ nợ phải trả lần thứ hai nếu mô hình đã phản ánh một phần nghĩa vụ trong vốn lưu động hoặc dòng tiền. Người lập bảng cần giải thích từng khoản điều chỉnh và đối chiếu từ kết quả phương pháp đến đúng phần vốn đang định giá.

Khi nào doanh nghiệp cần xác định giá trị?

Định giá hữu ích khi doanh nghiệp cần một cơ sở để thương lượng, phân bổ nguồn lực hoặc đánh giá phương án sở hữu. Mục đích sử dụng quyết định phạm vi dữ liệu và mức độ kiểm chứng cần thiết.

  • Chuyển nhượng vốn, mua bán hoặc sáp nhập: làm rõ giá trị hoạt động, phần vốn và các nghĩa vụ đi kèm trước khi đàm phán.
  • Gọi vốn hoặc thay đổi cơ cấu sở hữu: xem xét phần vốn hiện hữu và ảnh hưởng của khoản đầu tư mới, không nhầm tiền dự kiến gọi được với tiền đã có.
  • Tái cơ cấu, thoái vốn hoặc xem xét ngừng hoạt động: so sánh các phương án theo giả định phù hợp, thay vì dùng một kết quả hoạt động liên tục cho mọi tình huống.
  • Quản trị nội bộ: nhận diện nguồn tạo giá trị, rủi ro và các giả định khiến kết quả thay đổi.

Một số công việc pháp lý, kế toán hoặc giao dịch có yêu cầu thẩm định giá riêng. Cần xác định yêu cầu của đúng trường hợp trước khi thuê dịch vụ hoặc sử dụng kết quả; không phải mọi doanh nghiệp đều phải định giá lại hằng năm chỉ để lập báo cáo thuế.

Với khoản vay, ngân hàng còn đánh giá khả năng trả nợ, hồ sơ và điều kiện bảo đảm của giao dịch. Một báo cáo định giá doanh nghiệp không tự biến toàn bộ “giá trị công ty” thành tài sản bảo đảm, cũng không bảo đảm khoản vay được phê duyệt.

Thảo luận dữ liệu kinh doanh và mục tiêu xác định giá trị
Mục đích và phạm vi cần được thống nhất trước khi lựa chọn phương pháp.

Ba cách tiếp cận để xác định giá trị doanh nghiệp

Có thể xem xét doanh nghiệp từ tài sản đang nắm giữ, lợi ích kinh tế tương lai hoặc dữ liệu thị trường. Điều 7 Chuẩn mực ban hành kèm Thông tư 36/2024/TT-BTC quy định ba cách tiếp cận từ thị trường, chi phí và thu nhập. Cách áp dụng phải phù hợp với cơ sở giá trị và trạng thái hoạt động của doanh nghiệp.

Phương pháp tài sản cần đánh giá lại tài sản và nghĩa vụ

Phương pháp tài sản xem xét các tài sản hữu hình, tài sản tài chính, tài sản vô hình và các khoản nợ để xác định giá trị theo phạm vi cần định giá. Không nên chỉ sao chép tổng tài sản trên bảng cân đối kế toán rồi gọi đó là giá trị doanh nghiệp.

Ví dụ, một nhà xưởng có thể khác đáng kể giữa giá trị ghi sổ và giá trị được đánh giá tại ngày định giá. Hàng tồn chậm luân chuyển, khoản phải thu khó thu hồi và nghĩa vụ chưa được nhận diện đầy đủ cũng có thể làm thay đổi kết quả. Hồ sơ quyền sở hữu, quyền sử dụng và tình trạng thực tế cần được đối chiếu cùng số liệu.

Cách tiếp cận này có thể hữu ích với doanh nghiệp có nhiều tài sản hoặc để kiểm tra chéo kết quả. Nó không chỉ dành cho doanh nghiệp thanh lý. Tuy nhiên, việc đánh giá một doanh nghiệp đang hoạt động phải xem xét cả khả năng tạo lợi ích từ tổ hợp tài sản, không mặc nhiên coi bán rời từng tài sản là kịch bản duy nhất.

Chiết khấu dòng tiền phải dùng đúng dòng tiền và tỷ suất

Cách tiếp cận thu nhập quy đổi dòng tiền dự báo về thời điểm định giá. Mô hình cần giải thích doanh thu chuyển thành tiền như thế nào sau chi phí, thuế, đầu tư và nhu cầu vốn lưu động. Lợi nhuận kế toán hoặc EBITDA không tự bằng dòng tiền có thể dùng trong mô hình.

Ở mô hình thông dụng, dòng tiền tự do cho doanh nghiệp (FCFF) được chiết khấu bằng chi phí vốn bình quân gia quyền (WACC); dòng tiền tự do cho cổ đông (FCFE) được chiết khấu bằng chi phí vốn chủ sở hữu. FCFE đã phản ánh tác động tài trợ bằng nợ nên không tiếp tục trừ nợ theo cùng cách như kết quả ở cấp hoạt động.

Để đọc phần đầu vào trước khi lập mô hình định giá, xem cách phân biệt FCF, FCFF và FCFE. Kế hoạch tăng doanh thu phải đi cùng giả định về thu tiền, tồn kho và chi đầu tư; chỉ kéo dài lợi nhuận năm gần nhất sẽ bỏ qua các nhu cầu vốn này.

Nếu dùng giá trị cuối kỳ, cần kiểm tra giả định dài hạn cùng mức tái đầu tư để duy trì hoạt động. Thay đổi nhỏ về tăng trưởng hoặc chi phí vốn có thể làm kết quả biến động đáng kể. Nên trình bày các kịch bản có căn cứ thay vì một con số có vẻ chính xác đến từng đồng.

So sánh thị trường cần cùng phạm vi và cùng chỉ tiêu

Cách tiếp cận thị trường sử dụng dữ liệu doanh nghiệp so sánh hoặc giao dịch phù hợp. Cùng ngành chưa đủ để coi hai công ty tương đồng: quy mô, tăng trưởng, rủi ro, cơ cấu vốn và chất lượng số liệu có thể khác nhau.

EV/EBITDA đi với chỉ tiêu trước ảnh hưởng lãi vay, còn P/E gắn với phần lợi nhuận thuộc vốn cổ phần tương ứng. Không lấy một hệ số EV/EBITDA rồi áp thẳng vào lợi nhuận sau thuế. Các chỉ tiêu phải thống nhất kỳ, phạm vi báo cáo và cách loại trừ khoản bất thường.

Hệ số doanh thu cũng không phải một “mức nhân chuẩn” áp cho mọi công ty. Nếu hai doanh nghiệp có biên lợi nhuận và nhu cầu đầu tư khác nhau, cùng doanh thu không bảo đảm cùng giá trị. Với doanh nghiệp lỗ hoặc dữ liệu giao dịch ít, cần xem xét khả năng áp dụng và giới hạn của hệ số thay vì chọn mức cao nhất đang tìm được.

Những yếu tố nào làm kết quả định giá thay đổi?

Kết quả thay đổi khi kỳ vọng về lợi ích kinh tế hoặc rủi ro thay đổi. Phân tích từng yếu tố nên chỉ ra tác động đến số liệu, thay vì mặc nhiên cộng thêm một khoản “giá trị thương hiệu” hay “giá trị nhân sự”.

Yếu tố Câu hỏi cần trả lời Bằng chứng có thể đối chiếu
Doanh thu và chất lượng lợi nhuận Khoản nào lặp lại, khoản nào chỉ phát sinh một lần? Hợp đồng, cơ cấu khách hàng, sổ chi tiết và kết quả nhiều kỳ
Khả năng chuyển lợi nhuận thành tiền Tiền có bị giữ ở công nợ, tồn kho hoặc đầu tư lớn không? Tuổi nợ, vòng quay tồn kho, kế hoạch đầu tư và dòng tiền
Tài sản và quyền khai thác Doanh nghiệp thực sự sở hữu hoặc được sử dụng những gì? Hồ sơ pháp lý, kiểm kê, tình trạng tài sản và các hạn chế
Nhân sự, thương hiệu và khách hàng Lợi ích có tiếp tục nếu chủ doanh nghiệp hoặc khách hàng lớn rời đi? Hợp đồng, tỷ lệ tập trung, đội ngũ kế cận và khả năng duy trì biên lợi nhuận
Môi trường ngành và chi phí vốn Cạnh tranh, lãi suất hoặc quy định thay đổi ảnh hưởng ra sao? Dữ liệu ngành, điều kiện tài trợ và các kịch bản hoạt động

Một thương hiệu mạnh có thể hỗ trợ giá bán hoặc giữ khách hàng, nhưng lợi ích đó cần được phản ánh nhất quán trong phương pháp. Nếu đã đưa mức doanh thu và biên lợi nhuận nhờ thương hiệu vào dòng tiền dự báo, cộng riêng thêm toàn bộ giá trị thương hiệu mà không điều chỉnh sẽ có nguy cơ đếm trùng.

Tăng trưởng doanh thu cũng chưa chắc làm giá trị tăng. Nếu doanh nghiệp phải bán với biên rất thấp, chịu công nợ kéo dài hoặc đầu tư vượt khả năng tạo tiền, phần tăng quy mô có thể đi cùng nhu cầu vốn và rủi ro cao hơn.

Minh họa phát triển doanh nghiệp cần nguồn lực và khả năng duy trì tăng trưởng
Triển vọng tăng trưởng cần được đặt cùng nguồn lực đầu tư và rủi ro thực hiện.

Chuẩn bị hồ sơ và kiểm tra kết quả định giá như thế nào?

Bắt đầu bằng một bộ dữ liệu có thể đối chiếu, sau đó mới lựa chọn mô hình. Những bước dưới đây giúp chủ doanh nghiệp và bộ phận tài chính chuẩn bị làm việc; không thay thế quy trình chuyên môn khi cần thẩm định giá chính thức.

  1. Chốt mục đích, ngày và phạm vi. Ghi rõ toàn bộ doanh nghiệp hay phần vốn, báo cáo riêng hay hợp nhất, giả định tiếp tục hoạt động hay tình huống khác. Đầu ra là một mô tả phạm vi được các bên hiểu thống nhất.
  2. Tập hợp và đối chiếu số liệu. Chuẩn bị báo cáo tài chính, sổ chi tiết, hồ sơ tài sản, nợ vay, công nợ, hợp đồng trọng yếu và kế hoạch kinh doanh. Tách dữ liệu đã kiểm chứng khỏi dự báo của ban quản lý.
  3. Làm rõ các khoản cần điều chỉnh. Lập bảng khoản thu, chi không thường xuyên, tài sản ngoài hoạt động và nghĩa vụ liên quan. Mỗi điều chỉnh cần có hồ sơ, lý do và tác động đến mô hình, không chỉ một dòng cộng hoặc trừ.
  4. Chọn phương pháp theo dữ liệu. Giải thích vì sao phương pháp phù hợp; nếu thiếu dữ liệu thị trường hoặc dự báo chưa đáng tin cậy, nêu giới hạn và xem xét cách kiểm tra khác.
  5. Đối chiếu kết quả và giả định. Kiểm tra phép nối từ giá trị hoạt động đến vốn chủ, tránh đếm trùng tài sản, thử các biến số quan trọng và giải thích chênh lệch giữa phương pháp.
  6. Lưu hồ sơ sử dụng kết quả. Ghi nguồn, ngày dữ liệu, đơn vị tiền, phạm vi, giả định, hạn chế và người chịu trách nhiệm. Khi mục đích hoặc điều kiện thay đổi, đánh giá lại mức phù hợp của kết quả cũ.

Đối với dữ liệu công ty đại chúng, hướng dẫn tra cứu báo cáo tài chính của các công ty giúp chọn đúng nguồn, kỳ và loại báo cáo. Không ghép số hợp nhất của công ty này với báo cáo riêng của công ty khác mà bỏ qua khác biệt phạm vi.

Điều 6 của Chuẩn mực kèm Thông tư 36 ưu tiên sử dụng báo cáo đã kiểm toán hoặc soát xét bởi đơn vị kiểm toán độc lập. Nếu dùng báo cáo chưa kiểm toán, soát xét hoặc có ý kiến không phải chấp nhận toàn phần, phải nêu hạn chế theo quy định của chuẩn mực. Vì vậy, “chưa kiểm toán” không nên bị diễn giải thành mặc nhiên không thể định giá; độ tin cậy và giới hạn phải được xử lý rõ.

Khi có từ hai phương pháp trở lên, Điều 8 quy định việc tính bình quân có trọng số kết quả để xác định giá trị vốn chủ sở hữu, với trọng số dựa trên độ tin cậy, dữ liệu đầu vào, mục đích và yếu tố liên quan. Không nên lấy trung bình đều chỉ vì các kết quả khác nhau hoặc chọn kết quả cao nhất để đáp ứng kỳ vọng của một bên.

Kiểm tra tài liệu và dữ liệu trước khi kết luận giá trị doanh nghiệp
Đối chiếu hồ sơ tài sản, nợ vay và số liệu tài chính trước khi kết luận.

Doanh nghiệp nhỏ cần làm rõ dữ liệu nào trước khi định giá?

Với doanh nghiệp nhỏ, khó khăn thường nằm ở việc tách hoạt động kinh doanh khỏi tài chính cá nhân và sự phụ thuộc vào một số người, khách hàng hoặc hợp đồng. Một bảng dữ liệu rõ ràng có ích hơn việc chọn sẵn hệ số theo nhãn quy mô.

  • Chi phí của chủ doanh nghiệp: phân biệt chi cá nhân, lương quản lý và chi phí cần để người khác tiếp tục vận hành. Không tự loại bỏ toàn bộ lương chủ để làm lợi nhuận cao hơn.
  • Giao dịch liên quan: làm rõ tiền thuê, giá mua bán và công nợ với người có liên quan, cùng cơ sở điều chỉnh nếu có.
  • Khách hàng và nhân sự chủ chốt: xác định tỷ lệ tập trung, thời hạn hợp đồng, khả năng chuyển giao quan hệ và đội ngũ thay thế.
  • Doanh thu, thu tiền và hàng tồn: đối chiếu sổ với hồ sơ giao dịch thực tế; làm rõ hàng chậm luân chuyển, phải thu khó thu và khoản nợ chưa được ghi nhận đầy đủ.
  • Kế hoạch sau chuyển giao: ai vận hành, cần đầu tư thêm bao nhiêu và nguồn lực nào chứng minh được giả định tăng trưởng?

Nếu lợi nhuận tăng đột biến do một khoản bán tài sản, hãy trình bày riêng khoản đó thay vì dùng cả năm làm mức thu nhập lặp lại. Nếu kế hoạch phụ thuộc hoàn toàn vào việc chủ doanh nghiệp tiếp tục làm việc, cần nêu điều kiện này để người đọc hiểu kết quả đang dựa vào giả định nào.

Câu hỏi thường gặp về giá trị doanh nghiệp

Vốn chủ sở hữu trên sổ âm có nghĩa doanh nghiệp không còn giá trị không?

Không thể kết luận chỉ từ một chỉ tiêu. Cần xem khả năng hoạt động, tài sản, nghĩa vụ và phần giá trị còn lại cho chủ sở hữu theo phương pháp phù hợp. Ngược lại, vốn chủ sổ sách dương cũng không bảo đảm cổ phần sẽ bán được bằng hoặc cao hơn mức đó.

Chủ doanh nghiệp có thể tự ước tính giá trị không?

Có thể lập ước tính để hiểu dữ liệu và chuẩn bị trao đổi, miễn là ghi rõ giả định, phạm vi và giới hạn. Khi giao dịch yêu cầu kết quả thẩm định giá theo pháp luật hoặc cần ý kiến độc lập, phải đáp ứng yêu cầu của trường hợp đó; bảng tính nội bộ không tự thay thế được hồ sơ chuyên môn.

Có cần định giá lại khi doanh nghiệp vừa nhận thêm vốn không?

Cần xác định đang hỏi giá trị trước hay sau khoản đầu tư, tiền đã nhận hay mới dự kiến, và điều kiện phát hành phần vốn. Không cộng khoản tiền mới vào cả giá trị hoạt động lẫn số dư tiền rồi tính thêm lần nữa. Nếu ngày hoặc mục đích sử dụng đã thay đổi, cần xem lại cơ sở của kết quả cũ.

Trước khi sử dụng một con số định giá, hãy yêu cầu bảng nối đến đúng phần vốn, danh mục điều chỉnh và các giả định quan trọng. Đây là cách nhanh để nhận biết hai báo cáo đang thực sự bất đồng về giá trị hay chỉ đang đo hai phạm vi khác nhau.

Tài liệu tham khảo về phương pháp: CFA Institute, Free Cash Flow Valuation và Price and Enterprise Value Multiples. Các phép tính trong bài là ví dụ giả định để giải thích khái niệm.

Lên đầu trang